School gegijzeld door hackers
Het was dinsdag 09:15 uur toen de eerste meldingen binnenkwamen: niemand kan meer inloggen. Magister, Teams, mail, alles valt stil. Geen lesmateriaal. Geen rooster.
Wat begon als een gewone schooldag veranderde in een digitale nachtmerrie. Docenten konden hun lessen niet voorbereiden, leerlingen hadden geen toegang tot opdrachten, en de administratie kwam tot stilstand. Dit klinkt als een scenario uit een verre toekomst, maar het gebeurt nu in Nederland steeds vaker.
Hoe komen hackers binnen?
Cyberaanvallen op scholen beginnen zelden met één spectaculaire hack. In de praktijk is het vaak een combinatie van menselijk gedrag, onvoldoende preventie en technische kwetsbaarheden die aanvallers een opening geeft.
Eén van de meest voorkomende aanvallen is de DDoS‑aanval (Distributed Denial of Service). Hierbij wordt het netwerk van de school overspoeld met verkeer, waardoor systemen niet meer bereikbaar zijn. Daarnaast vormen ransomware-aanvallen een groot risico. Hackers gijzelen dan bestanden of hele systemen, en geven pas weer toegang wanneer losgeld wordt betaald.
Soms leiden aanvallen ook tot datalekken. Persoonsgegevens van leerlingen en medewerkers kunnen op straat komen te liggen, met juridische en financiële gevolgen volgens AVG en Normenkader IBP. Deze vormen van directe digitale gijzeling laten zien dat cybercriminaliteit niet alleen de techniek raakt, maar het hele onderwijsproces ontregelt, van lessen tot administratie en communicatie.
Ransomware
Bij ransomware draait alles om het verkrijgen van initiële toegang. Dat gebeurt meestal via relatief eenvoudige middelen:
-
Phishingmails
Een e‑mail met een link of bijlage die betrouwbaar lijkt. Na één klik wordt ongemerkt kwaadaardige software gedownload, vaak via zogeheten malware loaders (bijvoorbeeld via macro’s, HTML‑attachments of ZIP‑bestanden). Deze loader installeert vervolgens ransomware of geeft aanvallers remote toegang (C2‑communicatie) tot het netwerk of installeert later de ransomware. -
Gestolen of hergebruikte inloggegevens
Wachtwoorden worden buitgemaakt via phishing of eerdere datalekken. Zonder extra beveiliging, zoals multi‑factor authenticatie, kunnen aanvallers direct inloggen op cloudomgevingen, VPN’s of beheersystemen. -
Ongepatchte systemen
Publiek toegankelijke systemen (zoals VPN‑gateways, webservers of RDP‑servers) worden continu automatisch gescand op bekende kwetsbaarheden. Als updates of beveiligingspatches ontbreken, kunnen aanvallers zonder veel moeite binnendringen via bijvoorbeeld VPN‑software, mailservers of externe beheerinterfaces.
Zodra een aanvaller binnen is, blijft het zelden bij één systeem. Meestal probeert hij eerst hogere rechten te verkrijgen, bijvoorbeeld door beheeraccounts over te nemen, om vervolgens zich binnen het netwerk te verspreiden. Tegelijkertijd kunnen gevoelige gegevens worden gekopieerd of exfiltratie plaatsvinden. Pas in de laatste fase wordt vaak het netwerk of de systemen versleuteld, inclusief back‑ups, waardoor de onderwijsinstelling effectief digitaal gegijzeld raakt.
Lees ook: State of ransomware: nieuwe inzichten voor het onderwijs
DDoS‑aanvallen
Bij een DDoS-aanval draait het niet om binnendringen in systemen, maar om het onbeschikbaar maken ervan. De digitale omgeving van een school wordt overspoeld met enorme hoeveelheden verkeer, vaak afkomstig van grote netwerken van geïnfecteerde apparaten, zogeheten botnets. Hierdoor raken netwerken en applicaties overbelast en reageren systemen niet meer.
Technisch gezien kan dit verschillende vormen aannemen:
- Netwerkaanvallen die verbindingen blokkeren,
- Applicatiegerichte aanvallen die leeromgevingen of portals uitputten,
- of combinaties daarvan.
Voor scholen maakt het verschil in de praktijk weinig uit. Leerlingen en docenten kunnen niet meer inloggen, communicatie valt stil en toetsen kunnen niet worden afgenomen. Hoewel er ogenschijnlijk niets kapot is en er geen data wordt gestolen, ligt het onderwijsproces wel volledig stil. Juist die plotselinge en directe verstoring maakt DDoS-aanvallen zo ontwrichtend voor het onderwijs.
Indirecte verstoringen
Niet alle digitale crises beginnen bij de school zelf. Storingen bij leveranciers of netwerkpartners, zoals SURF, Magister of Microsoft Teams, hebben directe gevolgen voor het dagelijks onderwijs. Docenten kunnen hun lesmateriaal niet openen, leerlingen kunnen niet inloggen en toetsen kunnen niet worden afgenomen, zelfs als de school zelf technisch veilig is.
Een concreet voorbeeld: in januari 2025 ondervonden meerdere universiteiten en hogescholen urenlange uitval door een DDoS‑aanval op het SURF‑netwerk. Hoewel de instellingen zelf niet gehackt waren, stonden studenten en medewerkers stil; e‑mail, digitale leeromgevingen en online colleges waren tijdelijk ontoegankelijk. Dit laat zien hoe afhankelijk scholen zijn van externe partijen en hoe kwetsbaar onderwijs wordt wanneer die netwerken uitvallen.
Impact op de schooldag
Wanneer digitale systemen platliggen, merk je dat meteen in het klaslokaal en op kantoor. Lessen kunnen even stilvallen, toetsen moeten soms worden uitgesteld en communicatie met leerlingen en ouders verloopt trager. Ook administratieve processen zoals absentie, roosters en cijfers lopen tijdelijk vertraging op.
Hoewel deze verstoringen vervelend zijn, geeft het ook inzicht in hoe afhankelijk het onderwijs is van digitale systemen. Door goede voorbereiding en duidelijke afspraken kunnen scholen sneller schakelen, waardoor de impact beperkt blijft en het onderwijs weer snel op gang komt.
Waarom dit blijft gebeuren
Veel kwetsbaarheden ontstaan door een samenspel van mens, beleid en techniek.
Medewerkers en leerlingen herkennen risico’s vaak niet en handelen daardoor onbedoeld onveilig. Ze klikken op verdachte links, openen onveilige bijlagen of gebruiken zwakke wachtwoorden.
Verouderde software en systemen, onvoldoende netwerksegmentatie, gebrek aan monitoring en detectie, en zwakke configuraties van servers of clouddiensten maken onderwijsinstellingen kwetsbaar.
Veel scholen hebben geen duidelijke protocollen voor patching, incidentresponse, back-ups of risicobeheer. Zonder beleid is het onduidelijk wie wat doet, zowel vooraf als tijdens een aanval.
Praktische lessen en tips voor scholen
Om de kans op een digitale gijzeling te verkleinen, kunnen scholen actief werken aan preventie, bewustwording en beleid. Enkele belangrijke stappen zijn:
-
Regelmatige updates en patch-management: Zorg dat systemen en software altijd up-to-date zijn om bekende kwetsbaarheden te dichten.
-
Bewustwordingstrainingen: Train medewerkers en leerlingen in het herkennen van phishing, verdachte links en veilige omgang met wachtwoorden.
-
Back-ups en herstelprocedures: Maak regelmatig back-ups en test herstelprocessen zodat systemen snel hersteld kunnen worden bij een aanval.
-
Incidentresponse en protocollen: Stel duidelijke afspraken op over wat te doen bij een aanval, inclusief communicatie naar personeel, ouders en leerlingen.
-
Monitoring en logging: Houd afwijkend gedrag en verdachte toegangspogingen actief in de gaten om vroegtijdig te kunnen ingrijpen.
-
Veilig gebruik van externe diensten: Controleer dat leveranciers en clouddiensten voldoen aan beveiligingsnormen en plan alternatieven bij storingen.
Veerkracht
Steeds vaker blijkt dat onderwijs in brede zin een aantrekkelijk doelwit is, vanwege de grote hoeveelheid persoonlijke gegevens en de complexe IT-structuren. Deze dreigingen raken onderwijsinstellingen van alle niveaus, van basisscholen tot universiteiten. Een enkele aanval kan een hele schooldag stilleggen en stress veroorzaken bij personeel en leerlingen.
Het goede nieuws: digitale veerkracht is mogelijk. Met de juiste voorbereiding, training en protocollen kunnen scholen het onderwijs draaiende houden, zelfs tijdens een aanval. Zo wordt een crisis beheersbaar en verandert kwetsbaarheid in veerkracht.
Lees meer over dit onderwerp:
Cybersecuritytrends in het onderwijs: wie heeft de regie?
Kleine digitale verstoringen kunnen in het onderwijs grote impact hebben. Niet alleen op systemen, maar op rust, planning en vertrouwen. In een sector die steeds sterker leunt op cloudapplicaties en digitale processen, groeit cybersecurity daarom uit tot een randvoorwaarde voor continuïteit in het onderwijs. In deze blog kijken we naar vijf belangrijke cybersecuritytrends in het basis- en voortgezet onderwijs.
State of ransomware: nieuwe inzichten voor het onderwijs
De digitale veiligheid van scholen in het primair en voortgezet onderwijs staat continu onder druk. Hoe wapen je je als school tegen een steeds veranderende dreiging? Om die vraag te beantwoorden, duiken we in het nieuwste rapport van Sophos: "The State of Ransomware in Education 2025". Als IT-partner is het onze missie om het onderwijs vooruit te helpen. Daarom vertalen we de belangrijkste bevindingen uit dit wereldwijde onderzoek naar concrete inzichten voor jouw school.
MDR als slimme conciërge op school
Wat als een insluiper niet de deur forceert, maar zich voordoet als een bekende en binnen verdachte dingen begint te doen? Een standaard alarm merkt dat niet op en juist daarom is het van belang om te investeren in Managed Detection & Respons (MDR). Een digitale oplossing die de school in de gaten houdt en gevaarlijke situaties opmerkt.